Σκέφτομαι άρα υπάρχω... ή υπάρχω επειδή σκέφτομαι;


Τίποτα δεν θεωρείται αληθινό αν δεν αποδεικνύεται με σαφή, ακριβή, επαγωγικό και αδιάσειστο τρόπο. Υπάρχει μια αδιαμφισβήτητη βεβαιότητα, μια πρώτη αρχή που προηγείται των υπολοίπων: σκέφτομαι, άρα υπάρχω. Ο Ρενέ Ντεκάρτ, γνωστός και ως Καρτέσιος, θεωρείται σημαντική μορφή στην ιστορία της φιλοσοφίας, του ορθολογισμού, αλλά και της ψυχολογίας, αφού είναι από τους πρώτους που έθεσε την έννοια του “εγώ” στο επίκεντρο. Μέχρι τότε οι φιλόσοφοι μελετούσαν και προσπαθούσαν να εξηγήσουν και να ερμηνεύσουν πώς είναι ο κόσμος, εστιάζοντας στον ίδιο τον κόσμο. Ο Ντεκάρτ, υποστήριξε πως δεν μπορούμε να γνωρίσουμε τον κόσμο ,παρά μόνο να τον εξετάσουμε όπως παρουσιάζεται στη δική μας σκέψη. Δεν μπορώ να ξέρω πώς είναι ο κόσμος αυτός καθ’ εαυτόν παρά μόνο αν εξετάζω πώς παρουσιάζεται στη σκέψη μου. Ό,τι γνωρίζω για τον κόσμο το γνωρίζω μέσω της σκέψης μου. Και κάπως έτσι, μπορούμε να γνωρίσουμε και την δική μας ύπαρξη. Πώς ξέρω ότι υπάρχω; Μέσω της σκέψης μου.


Πόσο αληθινή όμως είναι αυτή η φράση;

Για να κατανοήσουμε πώς λειτουργεί ο ανθρώπινος νους καθώς και για να αντιληφθούμε τον ίδιο μας τον εαυτό, πρέπει πρώτα να σκεφτούμε αυτές τις ιδέες. Όλα γύρω μας αλλά και μέσα μας, όσο αληθινά και αν είναι, αποτελούν σκέψεις μέσα στο κεφάλι μας. Από αυτή την άποψη λοιπόν, υπάρχει μια βάση στο σκέφτομαι άρα υπάρχω. Δεν είναι βέβαια η σκέψη που κάνει την ύπαρξη, ούτε τα πάντα εξαρτώνται από τη σκέψη και μόνο. Η σκέψη όμως μου δίνει μια ιδέα για την ύπαρξή μου. Μου δίνει την ιδέα της ύπαρξής μου.


Η άποψη της νευροβιολογίας

Σήμερα, χάρη στη νευροβιολογία, γνωρίζουμε ότι δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε από τον “βιολογικό” μας οργανισμό, ούτε τις διανοητικές ούτε τις συναισθηματικές λειτουργίες. Για να κατανοήσουμε λοιπόν το νου μας, δεν αρκεί να πούμε πως η σκέψη είναι εγκεφαλική δραστηριότητα. Αντίθετα, πρέπει να τη δούμε σε σχέση με ολόκληρο τον οργανισμό μας. Όλες οι αισθήσεις καθώς και όλοι οι νευρώνες μας, λειτουργούν ερχόμενοι σε επαφή με τον εξωτερικό κόσμο που μας περιβάλλει. Από αυτά που βλέπουμε, μυρίσουμε, ακούμε, μέχρι αυτά που νιώθουμε. Για να γνωρίσουμε όμως ουσιαστικά, να κατανοήσουμε αλλά και να μπορέσουμε να περιγράψουμε την λειτουργία του νου μας, πρέπει να σκεφτούμε μια σειρά από ιδέες. Απαιτούνται πρώτα οι σκέψεις και οι ιδέες. Αν λοιπόν το δούμε από αυτή τον οπτική, υπάρχει μια ορθότητα στη φράση του Ντεκάρτ “σκέφτομαι άρα υπάρχω”. Βέβαια, δεν εξαρτώνται όλα, ή ακόμα περισσότερο η ύπαρξή μας μόνο από την σκέψη. Η σκέψη όμως είναι αυτή που μας δίνει την ιδέα και την “έννοια” της ύπαρξής μας.


Τελικά, τι είναι η σκέψη;

Ο όρος σκέψη μπορεί να αναφέρεται στις ιδέες αυτές καθεαυτές ή στη διάταξή τους η οποία προκαλείται από τη νόηση, στην τέχνη της παραγωγής σκέψεων, ή στη διαδικασία της παραγωγής σκέψεων.

Επειδή η σκέψη κρύβεται πίσω από πολλές ανθρώπινες ενέργειες και αλληλεπιδράσεις, η κατανόηση της δημιουργίας, της διαδικασίας και των αποτελεσμάτων της, υπήρξε αντικείμενο μελέτης πολλών επιστημονικών κλάδων όπως της βιολογίας, της φιλοσοφίας, της ψυχολογίας και της κοινωνιολογίας, ακόμα και της τεχνητής νοημοσύνης,.

Η σκέψη επιτρέπει στους ανθρώπους να ερμηνεύσουν, να απεικονίσουν και να καταλάβουν τον κόσμο τον οποίο βιώνουν, καθώς επίσης και να κάνουν προβλέψεις πάνω σε αυτόν. Είναι συνεπώς χρήσιμη σε έναν οργανισμό με ανάγκες, στόχους και επιθυμίες καθώς κάνει σχέδια ή άλλες απόπειρες για την πραγματοποίηση αυτών των σκοπών.

thinking.jpg

Σκέψη και δημιουργικότητα

Μπορεί η σκέψη μας να ενισχύσει την δημιουργικότητα και την έμπνευσή μας; Σύμφωνα με τους ερευνητές, υπάρχουν κάποια χαρακτηριστικά στον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε, τα οποία συμβάλλουν στην ενίσχυση της δημιουργικότητας. Τι κάνουν λοιπόν οι δημιουργικοί άνθρωποι;

Ανορθόδοξο των ιδεών: Σκέφτονται σε ένα πλαίσιο που δεν ταιριάζει στην έννοια της συνηθισμένης λύσης, αλλά αναζητούν καινούργιους τρόπους επίλυσης.

Χρήση της φαντασίας: Η χρήση της φαντασίας σε συνδυασμό με τη σκέψη, είναι χαρακτηριστικό αρκετών διάσημων εφευρετών όπως ο Έντισον.

Έλλειψη παγιωμένων δεδομένων: Η χρήση ερωτήσεων και έλλειψη παγίωσης των δεδομένων σε κάποιο πρόβλημα είναι πολύ συχνό χαρακτηριστικό. Δεν δέχονται κάποιες καταστάσεις ως δεδομένες, αλλά θέτουν ερωτήσεις που αμφισβητούν τη φύση του προβλήματος. Αυτή η αναζήτηση, η θέση ερωτήσεων σε ένα διαφορετικό επίπεδο ή η αμφισβήτησή τους, είναι ένα σημαντικό στοιχείο της δημιουργικότητας.

Πολλές φορές σκέφτονται το τέλος του προβλήματος ή το στόχο που θέλουν να πετύχουν και μετά χτίζουν τη στρατηγική για να τον πετύχουν: Μπορεί να χαρακτηριστεί και σαν “αντίστροφη αντιμετώπιση”. Σκέφτονται δηλαδή τη λύση και γυρνάνε πίσω στάδιο – στάδιο μέχρι να φτάσουν στην αρχή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Τόμας Έντισον, ο οποίος φαντάστηκε πρώτα τον ηλεκτρικό λαμπτήρα και μετά, γυρίζοντας πίσω, τον συνέθεσε με βάση τα υλικά που διέθετε. Κάπως έτσι θα μπορούσαμε να φανταστούμε την επίτευξη ενός οποιουδήποτε στόχου μας και την προσπάθεια επίτευξής του σύμφωνα με τις δυνατότητες και τα μέσα τα οποία διαθέτουμε.

Συγκλίνουσα και αποκλίνουσα σκέψη: Σύμφωνα με τον Guilford, η συγκλίνουσα σκέψη είναι αυτή που εστιάζει στην εύρεση ορθών ή αλλιώς συμβατικών λύσεων σε κάποιο πρόβλημα. Η αποκλίνουσα σκέψη, είναι η γνωστική διεργασία με την οποία το άτομο εξετάζει μια ποικιλία δυνητικών λύσεων, χωρίς περιορισμούς “ορθότητας”. Η υπερβολική έμφαση λοιπόν στη συγκλίνουσα σκέψη, μπορεί να παρεμποδίσει τη δημιουργικότητά μας, βάση της οποίας είναι η αποκλίνουσα σκέψη. Πρέπει να έχουμε στο μυαλό μας βέβαια, πως οι πρωτότυπες και καινοτόμες ιδέες δεν δίνουν πάντα λύσεις ή έστω καλύτερες λύσεις όπως επιθυμούμε, αυξάνουν όμως σίγουρα τις δυνατότητές μας.


Flow

Ο όρος flow επινοήθηκε από τον ψυχολόγο Mihaly Csikszentmihaly του Πανεπιστημίου του Chicago και αναφέρεται σε μια κατάσταση δημιουργικής σκέψης κατά την οποία κάνει το άτομο είναι ιδιαίτερα παραγωγικό στην εργασία του. Σε τέτοιες καταστάσεις το άτομο διαθέτει μεγάλη οξύτητα, συγκέντρωση, διαύγεια και δημιουργικότητα στη σκέψη του. Αυτό ανεβάζει την απόδοσή του, κάνοντας όμως την διαδικασία αυτή να φαίνεται πολύ εύκολη. Επιτυγχάνει δηλαδή μεγάλη επίδοση, υψηλό αποτέλεσμα, χωρίς να νιώθει κούραση ή κόπο. Όλοι μας έχουμε βιώσει στιγμές υψηλής παραγωγικότητας, δημιουργώντας συγκεντρωμένοι χωρίς τίποτα να διασπά την προσοχή μας. Για παράδειγμα ένας καλλιτέχνης που δημιουργεί μέχρι να ολοκληρώσει το έργο του και είναι απορροφημένος χωρίς τίποτα να διασπά την προσοχή του, μπορεί τελειώνοντας να μην έχει συνειδητοποιήσει πόσο χρόνο εργαζόταν και να μην νιώθει καθόλου κουρασμένος. Αυτό συμβαίνει επειδή βρίσκεται σε κατάσταση flow.


Σκέψη και ψυχική υγεία

Ανάλογα με την κάθε σχολή ψυχολογίας, η σκέψη παίζει είτε καταλυτικό είτε μικρότερο ρόλο στην ψυχική υγεία του ατόμου. Πολλές ψυχικές ασθένειες υποδηλώνουν μια φυγή από την λογική σκέψη, τουλάχιστον σε ένα μικρό τομέα. Αυτό δεν σημαίνει πως οι ψυχικά υγιείς είναι πιο “έξυπνοι” ή πιο “λογικοί” από τους άλλους ανθρώπους. Ούτε πως αυτό που συμβαίνει σε όσους αντιμετωπίζουν κάποιο πρόβλημα ψυχικής υγείας, έχει ως μόνη αιτία τη σκέψη ή τον τρόπο σκέψης τους. Αυτό που συνήθως συμβαίνει, είναι πως μπορεί να αντιμετωπίζουν τις καταστάσεις με λιγότερο αισιόδοξο τρόπο, έχοντας λιγότερο αισιόδοξη σκέψη, εστιάζοντας στα αρνητικά και παραγκωνίζοντας τα θετικά στοιχεία της ζωής τους. Πολλές θεραπείες λοιπόν, εστιάζουν στην αλλαγή του τρόπου σκέψης του ατόμου, με στόχο την ενίσχυση της θετικής σκέψης και κατά συνέπεια της θετικής αντιμετώπισης των όποιων προβλημάτων μπορεί να αντιμετωπίζουν.



Βιβλιογραφία:

R Sternberg obert J. (2012) Γνωστική ψυχολογία, Αθήνα, Διάδραση

R Sternberg obert J. (2009) Ύφη σκέψης, Αθήνα, Πολύτροπον

Mithen Steven (2010), Η προϊστορία του νου, Αθήνα, Βάνιας

Συλλογικό έργο (2010) Εφαρμοσμένη γνωστική ψυχολογία, Αθήνα, Πεδίο

De Bono Edward (2006) Τα έξι καπέλα της σκέψης, Αθήνα, Αλκυών

Precht Richard-David (2014) Από τη Νάξο στην Ουτοπία, Αθήνα, Πατάκης